Yapay Zeka, Genetik ve Yaşam Bilimlerinin Hızlanan Dansı

Son 20–30 yılda, genetik ve yaşam bilimlerinde zaten baş döndürücü bir hız vardı. İnsan Genom Projesi’yle başlayan büyük veri devrimi, bugün yapay zeka ile bambaşka bir seviyeye taşındı. Artık laboratuvarlar sadece deney tüpleri, mikroskoplar ve klasik laboratuvar ekipmanlarından ibaret değil; GPU kümeleri, modeller ve algoritmalar da en az onlar kadar kritik.

Protein katlanması problemi bunun sembol örneklerinden biri. Yıllarca bilim dünyasının “kutsal kâse”lerinden biri sayılan bu problem, AlphaFold gibi sistemlerle büyük ölçüde çözüldü: Aminoasit diziliminden, proteinin üç boyutlu yapısını tahmin edebilmek, ilaç keşfinden genetik hastalıkların anlaşılmasına kadar devasa bir kapı araladı. Bu daha başlangıç.

• Yeni ilaçların keşfi, yapay zeka ile tasarlanan moleküller sayesinde hızlanıyor.

• Gen düzenleme (örneğin CRISPR tabanlı yöntemler) daha hassas, daha hedefli hâle geliyor.

• Hastalıkların erken teşhisi için görüntü işleme modelleri, radyologların göremeyeceği kadar küçük anomalileri yakalayabiliyor.

• Kişiselleştirilmiş tıp, yani “herkese aynı ilaç” yerine “senin DNA’na, senin metabolizmana, senin yaşam tarzına özel tedavi” çağının kapısındayız.

Öte yandan, beyin ve sinir bilimleri de sessiz ve derinden bir devrim yaşıyor. Beyin-bilgisayar arayüzleri, dış iskeletleri kontrol etmekten, felçli hastalara yeniden hareket kabiliyeti kazandırmaya kadar pek çok alanda deneniyor. Bugün sadece laboratuvar deneyleri gibi dursa da, yarın:

• Beyne ve sinir sistemine yerleştirilen çiplerle internete bağlanmak,

• Düşünce gücüyle cihazları, yazılımları, belki yapay zekâ asistanlarını kontrol etmek,

• Hatıraları ve düşünceleri yedeklemek, analiz etmek, hatta paylaşmak artık bilim kurgunun değil, potansiyel bir gelecek senaryosunun konusu.

Bu teknoloji dalgası, sadece hastalıkları iyileştirmekle kalmayacak; “İnsan nedir?” sorusunu da masaya yatıracak. Çünkü bu kez, sadece çevremizi dönüştürmüyoruz; doğrudan kendi biyolojimize, zihnimize ve kimliğimize müdahale ediyoruz.

Birey Nasıl Gelişecek, Ne Kadar Yaşayacak, “İyi Yaşam” Nedir?

Ne Kadar Yaşayabiliriz?

Bugüne kadar kutsal kitaplar, mitolojiler ve klasik eserler bize sınırlı bir ömür perspektifi sundu:  60–70, bilemediniz 80–90 yıl.  90’ı geçene “asırlık çınar” dedik.

Şimdi ise ciddi ciddi tartıştığımız soru şu:  İnsan ömrünü 100 yılın ötesine, 120’ye, 150’ye, belki daha da fazlasına uzatabilir miyiz?

Genetik müdahalelerle:

• Yaşlanma sürecine etki eden gen yollarını modüle etmek;

• Hücresel yaşlanmayı yavaşlatmak; durdurmak; hatta kısmen tersine çevirmek;

• Kanser, Alzheimer, kalp-damar hastalıkları gibi “yaşlılık hastalıklarını” minimize etmek

teorik olarak mümkün görünüyor. Yapay zeka sayesinde:

• Hangi müdahalenin kime nasıl etki edeceğini,

• Hangi kombinasyonun riskleri artırıp hangisinin azaltacağını,

• Hangi yaşam tarzı değişikliklerinin genetik profilimizle en uyumlu olacağını

çok daha isabetli öngörebileceğiz.

Böyle bir dünyada ortalama insan ömrü 100 yılı rahatlıkla aşarsa, bireyin yaşam kurgusu da kökten değişir:  Eğitim, kariyer, emeklilik, aile, ebeveynlik… Hepsini yeniden tasarlamamız gerekecek.

Bireyin Varoluşu: Biyo-Dijital İnsan

Bir diğer devrim, insanın giderek “biyo-dijital” bir varlığa dönüşmesi:

• Beyin-çip arayüzleri ile düşüncelerimizin bir kısmı doğrudan dijital dünyaya akabilir.

• “Dijital ikizimiz” diyebileceğimiz bir yapay zeka asistanı, her hareketimizi, alışkanlığımızı, zevkimizi, korkumuzu öğrenebilir; zamanla bizi bizden iyi tanıyabilir.

• Hatıralarımızın bir kısmı bulutta yedeklenebilir; fotoğraflar, videolar, ses kayıtları, biyometrik veriler, coğrafi hareketler, hatta beyin sinyalleri…

Bu biyo-dijital varlık, nerede başlar ve nerede biter?  Ben dediğimiz şey, etten ve kemikten beden mi; yoksa veriyle beslenen, algoritmalarla desteklenen daha geniş bir sistem mi?

Bugün bile sosyal medya profillerimiz, dijital izlerimiz, e-posta arşivlerimiz, kim olduğumuzun bir yansıması. Yarın bu yansımaya:

• Sağlık kayıtlarımız,

• Genom haritamız,

• Beyin aktivitelerimizin kodları,

• Duygusal durumlarımızın tarihçesi

eklenebilir.

“İyi Yaşam” Birey İçin Ne Demek?

Yapay zeka ve genetik bize:

• Daha uzun bir ömür,

• Daha sağlıklı bir beden,

• Daha güçlü bir hafıza,

• Daha yüksek bilişsel kapasite

sunabilir. Peki bu, otomatik olarak “iyi yaşam” demek midir?

Belki de “iyi yaşam”:

• Sadece uzun yaşamak değil, anlamlı yaşamak,

• Sadece acısız yaşamak değil, değer üreterek yaşamak,

• Sadece kusursuz beden değil, kusurlarıyla barışık bir benlik,

• Sürekli optimize edilen performans değil, yer yer yavaşlama ve durabilme cesareti

demektir.

Yapay zeka asistanları, zihnimizin içinde veya çevresinde:

• Bize her sorunun cevabını verirken, kendi sorularımızı sorma becerimizi köreltebilir,

• Bizi daha üretken yaparken, can sıkıntısından doğan yaratıcılığımızı azaltabilir,

• Bizi daha bağlı hâle getirirken, yalnız kalma kapasitemizi zayıflatabilir.

Bireyin “iyi yaşamı”, teknolojiyi körü körüne kucaklamak değil; onu bilinçle, sınırları ve riskleriyle birlikte, kendi değerleriyle uyumlu hâle getirmesidir.

Toplumsal Dinamikler ve Ortak “İyi Yaşam”

Tek tek bireylerin sağlıklı, güçlü ve uzun ömürlü olması başka şey;  toplumun bütünü için “iyi yaşam”ı tesis etmek bambaşka bir şey.

Birlikte Nasıl Yaşayacağız?

Genetik, yapay zeka ve beyin-bilgisayar arayüzleri gibi teknolojiler,  toplumu en az üç boyutta derinden etkileyecek:

1. Eşitsizlik:Eğer genetik iyileştirmeler, yaşam süresini uzatan tedaviler ve bilişsel kapasiteyi artıran çipler yalnızca zenginlerin erişebileceği ayrıcalıklar hâline gelirse, bugün yaşadığımız gelir adaletsizliği gelecekte geriye dönüp bakıldığında bir “altın çağ” gibi görünebilir. “Normal insanlar” ile “tasarlanmış” veya “geliştirilmiş” insanlar arasında yeni bir sınıf farkı doğabilir.
2. Kimlik ve Aidiyet:Eğer düşünceler kaydedilebiliyor, duygular izlenebiliyor, eğilimler analiz edilip manipüle edilebiliyorsa, “ben kimim, neye göre karar veriyorum?” sorusu siyasetten dine, kültürden aile yapısına kadar her şeyi sarsar.  Ulus-devletler, inanç temelli yapılar, etnik kimlikler ve şirketler – hepsi bu yeni veri gerçekliğini yeniden tanımlamak zorunda kalır.
3. Güven ve Mahremiyet:Sağlık verilerimizin, genetik bilgilerimizin, beyin sinyallerimizin, duygu haritalarımızın kimler tarafından, hangi amaçla kullanıldığı,  “güzel yaşam” ile “dijital diktatörlük” arasındaki farkı belirleyebilir.

Toplumsal “iyi yaşam”, sadece bireyin mutlu ve sağlıklı olması değil; herkesin onuruna saygı duyulan, fırsat eşitliğinin gözetildiği, hak ve özgürlüklerin korunduğu bir düzen anlamına gelir. Yapay zekâ, genetik ve yaşam bilimleri, bu düzenin en güçlü destekçisi de olabilir, en büyük tehdidi de.

Toplum İçin “İyi Yaşam”

Toplumsal “iyi yaşam”ı basitçe şöyle düşünebiliriz:

• Kimse temel sağlık hizmetlerinden mahrum değil.

• Kimse açlık, susuzluk ve barınma gibi ilkel sorunlarla uğraşmıyor.

• Eğitim her yaştan insan için sürekli ve adil biçimde erişilebilir.

• Yapay zeka, insan emeğini tamamlayan, zenginleştiren bir araç; insanların yerine geçen bir tehdit değil.

• Veri ve mahremiyet hakları güçlü yasal çerçevelerle korunuyor.

• Farklı görüşler, kültürler ve inançlar birlikte, saygı içinde bir arada yaşayabiliyor.

Bu tablo ütopya gibi gelebilir; ama aslında teknolojinin kendisi distopyaları mümkün kıldığı gibi bu ütopyayı da mümkün hale getiriyor. Karar, kolektif akla ve iradeye kalıyor.

Cennet mi, Distopya mı, Yoksa İkisi Birden mi?

1. Güzel Senaryo: Sağlıklı, Uzun ve Anlamlı Bir Yaşam

Bu senaryoda insanlık, yapay zekanın ve genetiğin gücünü akıllıca kullanmayı başarır.

• Genetik hastalıkların büyük kısmı doğmadan önce tespit edilir ve tedavi edilir.

• Kanser, kronik hastalıklar ve nörodejeneratif hastalıklar kontrol altına alınır.

• Ortalama insan ömrü 100–120 yıla çıkar; ama bu yıllar sürünerek değil, üretken ve sağlıklı geçirilir.

• Emeklilik kavramı tek bir noktadan çok, hayat boyu birkaç kariyer fazına bölünür:  20’lerinde bir meslek, 40–50’lerinde bir başka alan, 70’lerinde daha mentorluk ve toplumsal katkı odaklı roller gibi.

Evlilik ve aile kurumu da dönüşür:

• Belki insanlar 30–40 yıllık evlilik sözleşmeleri yapar, sonra yeniler veya dönüştürür.

• Evlat sahibi olmak, genetik danışmanlık ve etik rehberlik eşliğinde, daha bilinçli bir seçim hâline gelir.

• Yapay zeka destekli ebeveynlik araçları, çocukların hem sağlığını hem de eğitimini kişiselleştirilmiş biçimde destekler.

İstihdam dünyasında:

• Yapay zeka pek çok rutin işi devralır; insanlar daha yaratıcı, empatik, stratejik rollere yönelir.

• Sürekli öğrenme, hayat boyu süren bir norm hâline gelir. Eğitim sistemi, “önce oku, sonra çalış”tan “hep öğren, hep üret” modeline dönüşür.

• Temel gelir benzeri mekanizmalar, teknolojinin ürettiği verimliliği toplumun geneline adil biçimde dağıtır.

Bu güzel senaryoda:

• Politikalar öngörülü, kapsayıcı ve etik temelli geliştirilir.

• Bilim insanları, filozoflar, sanatçılar, hukukçular ve siyasetçiler birlikte çalışarak “insan–yapay zeka–genetik” üçgenini bir uyum ekosistemi hâline getirir.

• “İyi yaşam”, hem bireysel hem toplumsal anlamda, sürdürülebilir bir standart olur.

2. Kötümser Senaryo: Kaos, Genetik Ayrım ve Dijital Kast Sistemi

Karanlık senaryoda ise işler ters gider:

• Genetik düzenlemeler ve ömrü uzatan tedaviler çok pahalıdır; sadece ultra zenginler erişebilir.

• Zenginler, genetik olarak daha sağlıklı, daha uzun ömürlü, bilişsel olarak güçlendirilmiş bir sınıfa dönüşür; “normal insanlar” ikinci sınıf, kısa ömürlü, kırılgan bir kitle hâline gelir.

Genetik deformasyonlar, merdiven altı uygulamalar ve yasa dışı deneyler artar:

• Bazı ülkelerde gevşek regulasyonlar ve karaborsa korkunç genetik felaketlere yol açar.

• Genetik hatalar, yeni salgınlar, beklenmedik ağır hastalıklar ortaya çıkabilir.

• Yapay zeka destekli biyoterör, laboratuvar seviyesinden sokak seviyesine iner; birkaç kötü niyetli birey bile büyük zararlar verebilir.

İstihdam ve ekonomi cephesinde:

• Yapay zeka üretkenliği artırsa da, elde edilen fayda çok dar bir elit kesimde toplanır.

• Milyonlarca insan işsiz kalır, yeniden beceri kazanma fırsatı bulamaz.

• Sosyal huzursuzluklar, ayaklanmalar, dijital ve fiziksel kaos dalgaları oluşur.

Siyasette ve toplumda:

• Otoriter rejimler, yapay zeka gözetimi ve genetik verileri kullanarak muhalifleri baskılar,“biyopolitik kontrol”ü en uç noktaya taşır.

• Mahremiyet neredeyse tamamen yok olur; beyin sinyallerine kadar uzanan gözetleme teknolojileri, düşünce özgürlüğünü fiilen ortadan kaldırır.

• Toplum güven duygusunu kaybeder; insanlar hem devletlerine hem şirketlere hem de birbirlerine karşı paranoyak hâle gelir.

Bu karanlık tabloda “iyi yaşam” bir azınlığın lüksü; çoğunluk için ise erişilemez bir hayal olur.

Gerçek gelecek muhtemelen bu iki uç senaryo arasında bir yerde olacak. Ama nereye daha çok yaklaşacağımız, bugünden alacağımız kararlara bağlı.

Bu İmtihanı Nasıl Verebiliriz?

“İnsan ve İnsanlığın Yapay Zeka ile İmtihanı” dediğimizde, aslında üç ayrı sınavdan bahsediyoruz: Bilgelik sınavı, etik sınavı ve cesaret sınavı.

1. Daha Fazla Düşünmek, Yazmak, Çalışmak, Yaratıcı Olmak

Bu alan, sadece bilim insanlarının ya da teknologların konusu değil.

• Filozofların, ilahiyatçıların, sosyologların, psikologların, hukukçuların;

• Roman yazarlarının, senaristlerin, oyun tasarımcılarının;

• Öğretmenlerin, ebeveynlerin, gençlerin, yaşlıların

hep birlikte tartışması gereken bir mesele.

Yeni romanlara, yeni kurgulara, yeni değerlere ve yeni sistemlere ihtiyacımız var.  Çünkü klasik metinler, bugünkü hız, karmaşıklık ve ölçek için çok sınırlı bir gelecek vizyonu sunuyor.

O yüzden:

• Bilim kurgu yazmak lüks değil, stratejik bir ihtiyaç.

• Felsefi tartışmalar zaman kaybı değil, yön bulma araçları.

• Sanat ve edebiyat, sadece eğlence değil, kolektif bilinç inşasının motorları.

2. Olası Senaryoları Görmek, Yönlendirmek, Politika Üretmek

Teknoloji kendi başına “iyi” veya “kötü” değildir; ona anlamı ve yönü veren insan iradesidir.

Bu yüzden:

• Bilimsel gelişmelerle paralel giden, esnek ama güçlü etik çerçeveler oluşturmalıyız.

• Sağlık verileri, genetik bilgiler, beyin sinyalleri gibi en mahrem veriler için, ulusal ve uluslararası düzeyde çok sıkı koruma mekanizmaları kurulmalı.

• Genetik iyileştirme ve ömrü uzatan tedaviler için adil erişim politikaları geliştirilmeli; sadece parası olanın değil, herkesin faydalanabileceği modeller tasarlanmalı.

• Yapay zeka destekli sağlık ve yaşam bilimleri projelerinde, projelerin toplum genelindeki etkisini değerlendiren “etki değerlendirme kurulları” kurulmalı.

Kısacası, teknolojiyi “oldu bitti” ile değil, “önceden düşünülmüş, tartışılmış ve çerçevelendirilmiş” politikalarla karşılamalıyız.

3. Eğitim ve İletişim: İlkokuldan En Üst Yaşlara Kadar Bilinçlenme

Bu büyük dönüşümü, toplumun geneline anlatmadan sadece küçük elit grupların bildiği bir gündem hâline getirirsek korku, komplo teorileri ve direnç kaçınılmaz olur.

Bu yüzden:

• İlkokuldan itibaren çocuklara, bedenlerini, genetiği, sağlığı, veri mahremiyetini, yapay zekayı, riskleri ve fırsatları açıklayan basit ama doğru içerikler üretmeliyiz.

• Ortaokul ve liselerde, biyoetik ve yapay zeka etiği gibi konuları içeren, gerçek hayat örnekleriyle zenginleştirilmiş müfredatlar tasarlamalıyız.

• Üniversite ve yetişkin eğitimlerinde, disiplinler arası programları (biyoloji + yapay zeka + hukuk + etik + ekonomi) yaygınlaştırmalıyız.

• Medya, sosyal medya, kamu kampanyaları ve sivil toplum projeleri aracılığıyla, insanlara “korku satan” değil, “bilgi ve farkındalık” sunan bir iletişim dili geliştirmeliyiz.

Çünkü ne kadar çok kişi bilgi sahibi olursa, toplumsal kararlar o kadar sağlıklı verilir.

Bu İmtihan Ortak Bir Tasarım Sorusu

İnsanlık, ateşi kontrol ettiğinde de büyük bir imtihandaydı.  Tarımı icat ettiğinde, sanayi devrimini yaşadığında, nükleer enerjiyi öğrendiğinde de.

Şimdi yeni bir imtihandayız: Bu kez, hem zihnimizi hem bedenimizi, hem bireyi hem insanlığı yeniden tasarlama gücüne yaklaşıyoruz.

Soru şu:

• Bu gücü sadece daha uzun ve konforlu yaşamak için mi kullanacağız?

• Yoksa daha anlamlı, daha adil, daha güzel bir dünyayı hep birlikte inşa etmek için mi?

“İnsan ve insanlığın yapay zeka ile imtihanı” aslında “kendi kendimizle imtihanımız.” Teknolojiyi ne kadar iyi anlarsak, ne kadar akıllıca sınırlar ve yönler koyarsak, geleceğin romanını da o kadar umut dolu yazabiliriz.

Ve belki bir gün, çok daha uzun yaşayan, sağlıklı, biyo-dijital ama bir o kadar da vicdanlı bir insanlık olarak, bugüne dönüp baktığımızda şunu söyleyebiliriz:

“Evet, zor bir imtihandı. Ama birlikte düşündük, tartıştık, ürettik ve bu sınavı fena da vermedik.”

Halil Aksu – Türkiye Yapay Zeka İnisiyatifi Kurucusu